4 sierpnia 2019 roku znalazłem się w Parku Narodowym Durmitor na północy Czarnogóry. Z tamtej podróży zostało wiele zdjęć, ale pamięć działa wybiórczo: najlepiej pamiętam Crno jezero i zupełnie niezwykłe wrażenie, jakie sprawiało powietrze. Minęło kilka lat, zanim zechciałem wrócić do tych fotografii już nie tylko jako turysta, lecz także jako geograf i spróbować zrozumieć, dlaczego stosunkowo niewielki fragment Bałkanów robi tak silne wrażenie.
Wykształcenie geograficzne ma ciekawy skutek uboczny: piękny krajobraz dość szybko przestaje być wyłącznie piękny. Za zarysami gór zaczynamy szukać pochodzenia skał, w kształcie doliny dostrzegać pracę dawnego lodowca, a nad jeziorem zastanawiać się nad jego zlewnią i odpływem podziemnym. Durmitor niemal idealnie nadaje się do takiego spojrzenia. Na niewielkim obszarze spotykają się tutaj historia tektoniczna Gór Dynarskich, mezozoiczne osady morskie, kras, zlodowacenie plejstoceńskie, współczesne lasy górskie i krajobraz ukształtowany przez człowieka, istniejący na ich tle od bardzo niedawna.
Žabljak: kurort wśród wysokich płaskowyżów
Dla większości podróżnych poznawanie Durmitoru zaczyna się od Žabljaku. Niewielkie miasto leży na wysokości około 1450 metrów i jest dziś głównym ośrodkiem turystycznym tej części Czarnogóry. Jednak jego kurortowa historia rozpoczęła się na długo przed powstaniem współczesnych hoteli górskich. Jeszcze przed II wojną światową przyjeżdżali tu podróżni z Królestwa Jugosławii i innych państw europejskich, a po wojnie Žabljak odbudowano i stopniowo rozwijano jako ośrodek turystyki górskiej i zimowej [1].
Historia narciarstwa w Durmitorze również jest znacznie starsza od współczesnej infrastruktury turystycznej. Pierwsze zorganizowane grupy narciarskie pojawiły się w Žabljaku już w latach 1920., a w drugiej połowie XX wieku odbywały się tutaj zawody o randze jugosłowiańskiej i powstawała stała infrastruktura sportowa [2]. Tradycja przetrwała: na stokach Savin kuku działa ośrodek narciarski z trasami o różnym stopniu trudności [3]. Ten sam teren latem odbieramy więc jako przestrzeń zielonych łąk wysokogórskich, lasów iglastych i odsłoniętych wapieni, zimą zaś staje się krajobrazem narciarskim.
Mnie jednak dość szybko zainteresowała również historia wykraczająca poza dzieje kurortu. Na uniwersytecie paleogeografii uczył nas Nikołaj Grigorjewicz Ciberkin, docent Katedry Geografii Fizycznej i Ekologii Krajobrazu Permskiego Uniwersytetu Państwowego [4]. Jego wykłady wracają tutaj w zupełnie innym świetle: jako sposób odczytywania współczesnego krajobrazu przez kolejność procesów, które go ukształtowały, a nie wyłącznie zbiór map i rekonstrukcji przeszłości.
Paleogeografia uczy, by nie traktować powierzchni Ziemi jako nieruchomej dekoracji. Dzisiejszy ląd mógł być dnem morza, obecna dolina mogła wielokrotnie zmieniać genezę i funkcję, a roślinność zajmowała już gotową rzeźbę terenu, której historia zaczęła się długo przed pojawieniem się dzisiejszych ekosystemów. Rosyjska paleogeografia ma bogatą tradycję; jednym z klasycznych opracowań akademickich jest książka akademika K. K. Markowa „Paleogeografia (historyczne ziemioznawstwo)”, wydana w 1951 roku [5]. Wiele lat po zajęciach na uniwersytecie Durmitor niespodziewanie okazał się niemal terenową ilustracją tej dyscypliny.
Góry, które zaczęły się w morzu
Durmitor należy do systemu Gór Dynarskich, zwanego też Alpami Dynarskimi, ciągnącego się wzdłuż zachodniej części Półwyspu Bałkańskiego. Budowa geologiczna regionu jest złożona, jednak w masywie szeroko występują potężne serie skał węglanowych wieku mezozoicznego. UNESCO osobno wymienia formacje wapienne środkowego i górnego triasu, górnej jury oraz górnej kredy i uznaje cechy geologiczne oraz geomorfologiczne za jedną z odrębnych wartości parku narodowego [6].
Po przełożeniu terminów geologicznych na język krajobrazu otrzymujemy imponujący obraz. Materiał tworzący znaczną część dzisiejszych gór gromadził się w basenach morskich. Współczesne badania Gór Dynarskich wiążą ich rozwój ze wschodnią krawędzią mikropłyty adriatyckiej i długą ewolucją basenów oceanicznych Neotetydy. W kolejnych etapach zachodziły tu ryftowanie i otwieranie basenów morskich, procesy subdukcji, powstawanie kompleksów ofiolitowych, akumulacja osadów głębokomorskich, a następnie kolizja kontynentalna [7].
Szare wapienne ściany ponad lasem iglastym są zatem wynikiem kilku zasadniczo odmiennych środowisk geologicznych. Osady morskie stawały się skałami, później te serie podlegały deformacjom tektonicznym: fałdowały się, przemieszczały wzdłuż nasunięć i wypiętrzały, a erozja ponownie odsłaniała je na powierzchni.
UNESCO zwraca szczególną uwagę na silnie zdeformowane kompleksy Durmitoru, w tym tak zwany Durmitor Flysch, w którym warstwy miejscami zalegają bardzo stromo, niemal pionowo [6]. Sam flisz to potężne sekwencje morskich skał osadowych, a dzisiejsze ułożenie warstw odzwierciedla późniejszą historię tektoniczną. Krajobraz Durmitoru naprawdę można więc czytać jak przekrój geologiczny, tyle że zamiast kilku metrów odsłonięcia mamy przed oczami cały masyw górski.
Kiedy kras spotkał lodowiec
Po powstaniu gór ich rzeźbę nadal zmieniała woda. Skały węglanowe łatwo poddają się procesom krasowym: woda przenika szczelinami, stopniowo rozpuszcza wapień, poszerza pustki i tworzy ponory, leje krasowe oraz podziemne kanały. Gdy nadeszły znaczne zlodowacenia plejstoceńskie, powierzchnia Durmitoru miała już złożoną rzeźbę ukształtowaną przez tektonikę, erozję rzeczną i kras.
Potem na ten teren wkroczył lód. Rekonstrukcja plejstoceńskiego zlodowacenia Durmitoru wykonana przez serbskiego geografa Predraga Đurovicia pokazuje znaczną skalę tego procesu. W najintensywniejszej rozpoznanej fazie lodowcowej formy glacjalne zajmowały ponad 54 % powierzchni masywu, a w następnej dużej fazie — około 36 % [8]. Ruch lodu i położenie jęzorów lodowcowych były przy tym w dużej mierze wyznaczane przez budowę geologiczną oraz istniejące wcześniej formy krasowe i rzeczne.
To charakterystyczna cecha Durmitoru. Lodowiec przekształcał powierzchnię mającą już długą historię. Zajmował obniżenia, poszerzał je, pogłębiał doliny i cyrki lodowcowe, zmieniał zarysy stoków, a po wycofaniu pozostawiał system form nadal poddawanych działaniu wody, wietrzenia mrozowego i procesów krasowych. Materiały Parku Narodowego Durmitor szczególnie podkreślają połączenie dobrze zachowanych form polodowcowych z rozwiniętą przedlodowcową rzeźbą krasową [9].
W rezultacie oglądamy krajobraz poligenetyczny, w którym geneza wielu form wiąże się z kolejnym lub równoczesnym działaniem kilku procesów; określenia „góry polodowcowe” czy „góry krasowe” opisują go tylko częściowo. W podręczniku wygodnie jest poznawać te procesy osobno. W prawdziwych górach przyroda, jak zwykle, nie troszczy się szczególnie o ścisłość klasyfikacji.
Crno jezero: dwa baseny i jedna historia
Crno jezero leży u podnóża masywu Međed i jest największym oraz najbardziej znanym spośród jezior polodowcowych Durmitoru. Na obszarze masywu jest ich łącznie 18; w Czarnogórze obrazowo nazywa się je gorske oči, czyli „górskimi oczami” [10].
Jednak nawet budowa samego Crno jezero okazuje się ciekawsza, niż sugeruje pierwszy rzut oka. Składa się z dwóch basenów: Wielkiego, Veliko jezero, i Małego, Malo jezero, połączonych wąskim przesmykiem wodnym. Według oficjalnych danych czarnogórskich powierzchnia Wielkiego Jeziora wynosi około 0,338 km², a Małego — około 0,178 km². Maksymalna głębokość Wielkiego osiąga 24,5 m, natomiast Małego — 49,1 m [11].
Powstaje ciekawy paradoks morfometryczny: Małe Jezioro ma niemal dwa razy mniejszą powierzchnię, ale jest mniej więcej dwa razy głębsze. Co więcej, objętość zawartej w nim wody jest nawet nieco większa: około 4,55 mln m³ wobec około 4,15 mln m³ w Wielkim [11]. Nazwy oddają powierzchnię lustra wody, lecz nic nie mówią o geometrii misy poniżej jej poziomu.
Poziom wody wyraźnie zmienia się w ciągu roku. Wiosną jezioro jest dodatkowo zasilane wodami roztopowymi i okresowymi ciekami, latem poziom opada, odsłaniają się fragmenty brzegu, a połączenie między dwoma basenami znacznie się zwęża i w pewnych okresach może zanikać [11]. Na moich zdjęciach z początku sierpnia dobrze widać szeroki odsłonięty pas brzegu. Ustalenie dokładnego stanu hydrologicznego jeziora tamtego dnia na podstawie jednego zdjęcia byłoby zbyt śmiałe, ale sezonowe zmiany jego obrysu widać nawet bez specjalistycznych obserwacji.
Polodowcowe pochodzenie misy tylko częściowo wyjaśnia kształt jeziora. Dzisiejsze Crno jezero istnieje wewnątrz masywu krasowego, dlatego jego bilans wodny zależy od opadów, odpływu powierzchniowego i parowania, a także od złożonego systemu drenażu podziemnego.
Hydrografia, która ciągnie się pod ziemią
Zwykłą sieć rzeczną stosunkowo łatwo odczytać z mapy topograficznej. Woda spływa w dół stoku, zbiera się w dolinach, a wzniesienia tworzą działy wodne między dorzeczami. W terenie krasowym logika ta się komplikuje: powierzchniowe i podziemne działy wodne mogą się nie pokrywać, woda znika w ponorze, przemieszcza się systemem szczelin i kanałów krasowych, po czym wypływa na powierzchnię w innym miejscu.
Dlatego Crno jezero jest interesujące również jako element dużego systemu hydrogeologicznego. Parki Narodowe Czarnogóry wskazują na jego związek z odpływem do dorzeczy dwóch dużych systemów rzecznych — Tary i Pivy — nazywając to zjawisko bifurkacją [10]. Chodzi tu o złożone połączenie powierzchniowego i podziemnego drenażu masywu wapiennego, a nie o proste rozwidlenie powierzchniowego koryta.
Takie zachowanie wody ma zasadnicze znaczenie na obszarach krasowych: kształt powierzchni nie daje pełnej odpowiedzi na pytanie o kierunek odpływu. Podziemne zlewnie mogą przekraczać linie powierzchniowych działów wodnych, a strefy zasilania i odpływu bywają znacznie od siebie oddalone. UNESCO osobno wymienia w Durmitorze rozwój jaskiń, podziemnych rzek i krasowego drenażu części jezior polodowcowych [6].
Z brzegu Crno jezero wygląda spokojnie: woda, las i skały. Jednak znaczna część jego hydrologii kryje się wewnątrz góry. To cecha charakterystyczna krasu: najciekawsza część geografii często znajduje się tam, gdzie nie można jej bezpośrednio zobaczyć.
Wysokogórski Durmitor: kiedy odsłania się skalny szkielet
W miarę wznoszenia się ponad Žabljak i Crno jezero krajobraz stopniowo się zmienia. Lasy iglaste rzedną, ustępują łąkom subalpejskim i alpejskim, a wyżej coraz wyraźniej odsłania się skalne podłoże masywu. W wysokich partiach szczególnie dobrze widać strome wapienne stoki, rozczłonkowanie krasowe i formy związane z dawnym zlodowaceniem.
Właśnie tu najłatwiej zrozumieć, dlaczego Durmitor znalazł się na liście światowego dziedzictwa UNESCO zarówno ze względu na wyjątkowe piękno przyrody, jak i wartość geologiczną oraz geomorfologiczną. Na stosunkowo małym obszarze sąsiadują formy polodowcowe i krasowe, głębokie kaniony rzeczne odsłaniają budowę masywu, a ogólny układ rzeźby wynika ze złożonej historii tektonicznej Gór Dynarskich [6].
Wysokie góry dobrze pokazują też inną rzecz charakterystyczną dla spojrzenia geografa: każdy współczesny krajobraz jest zarazem przyrodniczy i kulturowy. Na tle form powstających przez dziesiątki milionów lat biegną drogi i szlaki turystyczne, zimą działają trasy narciarskie, a latem użytkowane są pastwiska.
Na dawnych zdjęciach to połączenie jest szczególnie wyraźne. Skalny masyw i formy polodowcowe wyznaczają ogromną skalę czasu, a dosłownie na ich pierwszym planie toczy się najzwyklejsze współczesne życie. Przypomina się tu jedna z podstawowych zasad spojrzenia paleogeograficznego: dzisiejszy krajobraz jest jednym przekrojem czasowym długiego rozwoju powłoki geograficznej, a nie stanem końcowym.
Las wokół Czarnego Jeziora
Nad Crno jezero krajobraz geologiczny niemal bezpośrednio styka się z leśnym. Ciemna roślinność iglasta tworzy gęstą ramę wokół wody, a miejscami odbija się w jeziorze tak wyraźnie, że łatwiej zrozumieć pochodzenie jego nazwy. W zależności od oświetlenia powierzchnia może wydawać się niebieska, zielona lub niemal czarna, choć sama woda pozostaje dość przejrzysta.
Las wpływa również na coś więcej niż odbiór wizualny. Rośliny iglaste emitują do atmosfery biogeniczne lotne związki organiczne. W takich lasach licznie występują monoterpeny, w tym α-pinen, β-pinen, limonen i inne związki, których stężenie zależy od gatunków roślin, temperatury, oświetlenia, pory roku i pory dnia [12]. Właśnie te substancje współtworzą charakterystyczny zapach igliwia, żywicy i rozgrzanego lasu.
Dochodzi do tego wysokość Durmitoru. Žabljak leży około 1450 m nad poziomem morza, Crno jezero tylko nieco niżej, a klimat wysokogórskiej części masywu jest wyraźnie chłodniejszy niż na wybrzeżu Czarnogóry [1][10]. Nawet w sierpniu warunki temperatury i wilgotności są tu zupełnie inne niż nad Adriatykiem. Las, otwarta woda, wysokogórska rzeźba i znacznie mniejsza presja człowieka tworzą odmienną przestrzeń, którą trudno oddać pojedynczą fotografią.
I chyba dlatego po latach wracam właśnie do tej podróży. Teraz na starych zdjęciach można rozpoznawać baseny mezozoiczne, tektonikę Gór Dynarskich, kras, plejstoceńskie lodowce, pochodzenie misy jeziornej i podziemną hydrografię. W tych rozważaniach wracają wykłady Nikołaja Grigorjewicza Ciberkina i rekonstrukcje paleogeograficzne, które kiedyś istniały dla nas głównie na mapach i stronach podręczników.
Tutaj wszystko spotkało się w jednym rzeczywistym krajobrazie. Abym 4 sierpnia 2019 roku mógł stać na brzegu Crno jezero, znacznie wcześniej musiały istnieć tu pradawne morza. Osady morskie stały się skałami, procesy tektoniczne wypiętrzyły je i zdeformowały, woda zaczęła tworzyć rzeźbę krasową, lodowce wielokrotnie zajmowały doliny górskie i kotliny, a po ich ustąpieniu woda ponownie stała się jednym z głównych czynników zmieniających powierzchnię.
Historia okazała się bardzo długa, a wspomnienie pozostało zadziwiająco proste.
W Durmitorze oddycha się lekko.